Er is een nieuwe file in Nederland: wachtrijen op ons elektriciteitsnet. Netcongestie is werkelijk een systeemcrisis. Het remt woningbouw, verduurzaming, industrie en economische groei. Wie vandaag een bedrijf wil uitbreiden, een zonnepark bouwen of woonwijk ontwikkelen, hoort vaker dat er geen capaciteit beschikbaar is. Dat gebeurt niet slechts af en toe.
Deze congestie betekent dat op bepaalde plekken en momenten meer vraag is naar transport van elektriciteit dan het stroomnet aankan. Soms is er midden op de dag te veel aanbod van zonne-energie, soms in de vroege avond te veel vraag door warmtepompen, laadpalen en industrie. Lang ging stroom één kant op, van centrale naar gebruiker. Nu is elk dak een producent, elk bedrijventerrein een mogelijke energiehub en elke parkeerplaats een laadplein. De infrastructuur niet is hiervoor ontworpen.
Blijvend knelpunt
Het kabinet erkent dat dit een blijvend knelpunt is. In Kamerbrieven wordt netcongestie benoemd als een bedreiging voor energietransitie, woningbouw en economische ontwikkeling. De voorgestelde aanpak houdt in: sneller bouwen, beter benutten en slimmer plannen. Meer stations, kabels en transformatorhuisjes zijn nodig. Bestaande capaciteit moet efficiënter worden gebruikt via flexibele contracten en congestiemanagement. Betere data belooft betere voorspellingen.
Dat is verstandig, maar ook klassiek. Het is de logica van asfalt bij verkeersdrukte: we leggen meer rijstroken aan. Nieuwe hoogspanningsinfrastructuur bouwen kan acht tot twaalf jaar duren. Voordat de kabel in de grond ligt, is de vraag alweer toegenomen. Meer kabel lost zo’n probleem niet op.

De kern zit dieper. We gebruiken het net alsof het 1995 is. Capaciteit wordt toegekend uitgaand van maximale aansluitwaarden, alsof iedereen altijd tegelijkertijd voluit draait. In werkelijkheid gebeurt dat zelden. We reserveren ruimte voor pieken die nauwelijks samenvallen. We blokkeren projecten op basis van theoretische maxima. Flexibiliteit behandelen we als uitzondering, niet als uitgangspunt.
Doorbraak
De echte doorbraak? Laten we het net niet langer zien als een vaste infrastructuur, maar als een platform in beweging. Flexibiliteit moet de norm worden. Niet langer een aansluiting “als er capaciteit is”, maar onder voorwaarden sturen op tijd en gebruik. Bedrijven die hun verbruik buiten piekuren willen verschuiven, zouden voorrang moeten krijgen. Dynamische contracten horen geen experiment te zijn, maar standaardpraktijk.
Laten we het net niet langer zien als een vaste infrastructuur, maar als een platform in beweging. Flexibiliteit moet de norm worden.
Opslag speelt een sleutelrol. Batterijen, lokale energiehubs en slimme laadpleinen zijn geen luxe maar vormen virtuele netverzwaring. Meer opslag dempt pieken en vergroot de capaciteit van het net. Toch ontbreekt nog altijd een duidelijke, krachtige prikkel om opslag structureel te integreren bij nieuwe ontwikkelingen. We subsidiëren opwek, maar sturen onvoldoende op systeemwaarde.
Verder is het opmerkelijk dat er nog geen volwaardige, transparante markt bestaat voor regionale flexibiliteit. Waarom kunnen bedrijven hun ongebruikte capaciteit niet tijdelijk verhandelen en belonen we niet juist het gedrag dat congestie vermindert? Zodra congestie economisch zichtbaar wordt gemaakt, ontstaat er vanzelf efficiënter gebruik.
Systeemvraagstuk
Netcongestie is geen puur technisch probleem maar een systeemvraagstuk. We elektrificeren sneller dan ooit, op zichzelf een succes. Ons energiesysteem kan niet blijven draaien op twintigste eeuwse aannames. Wie netcongestie ziet als een tekort aan kabels, gaat niet fundamenteel moderniseren.
Voor ontwikkelaars en energiebedrijven is de boodschap helder. Wachten op netverzwaring is geen strategie, ontwerpen met flexibiliteit wel. Projecten die vanaf dag één rekening houden met opslag, slimme sturing en lokale afname hebben een grotere kans op aansluiting en een bestendige toekomst. Toekomstige winnaars zijn niet per se de partijen met de grootste portfolio, maar zij die het systeem begrijpen.

Netcongestie is de schaduwzijde van een succesvolle energietransitie. We wekken meer duurzaam op en elektrificeren snel. Als we deze file willen oplossen, moeten we verder kijken dan meer koper in de grond. De echte vraag is niet hoeveel kabel we kunnen leggen maar hoe intelligent we het systeem durven maken.
Roche van Velthoven
projectleider Windpark Reijerscop